Voor kinderen in de basisschoolleeftijd leeft het thema relaties en seksualiteit nog sterker dan bij 0-4 jarigen, omdat hun wereld steeds groter wordt. Op deze pagina lees je meer leeftijdsspecifieke informatie over hoe de seksuele ontwikkeling voor 4-12 jarigen verloopt en hoe je daarmee kunt omgaan als pedagogisch medewerker of gastouder.

4-6 jaar

Kleuters leren veel van hun omgeving. En ze leren ook door naar elkaar te kijken. Ze spelen graag spelletjes om hun lichaam te ontdekken: vadertje en moedertje of doktertje. Soms laten ze hun blote billen of geslachtsdelen zien aan anderen. Door de reacties leren ze wat wel en niet mag. Op deze leeftijd zullen kinderen nog wel eens in het openbaar hun geslachtdeel aanraken. Dit kan hen een ontspannen en fijn gevoel geven. Vanaf deze leeftijd leren zij het verschil tussen openbaar en privé en kan hen ook geleerd worden dat het aanraken van de geslachtsdelen privé is.

Als kleuters 5-6 jaar zijn, krijgen ze duidelijke ideeën over 'typisch' jongens- en meidengedrag. Maar het maakt ze niet uit met wie ze spelen, jongens of meiden. Op deze leeftijd vragen kinderen vaak waar baby’s vandaan komen. Soms zijn ze al verliefd: dat betekent gewoon dat ze iemand heel lief vinden. Ze kunnen ze zich steeds beter inleven in andere kinderen en er ontstaan eerste vriendschappen. Die duren vaak niet lang en zijn nog oppervlakkig.

Wat kun jij doen?

• Leer kinderen van 4-6 jaar sociale regels aan: wat is wel en wat is niet toelaatbaar gedrag? Een meisje van 4 jaar dat trots haar vulva laat zien kun je bijvoorbeeld vertellen dat ze trots mag zijn op haar lichaam, en dat zij die voor zichzelf mag houden, omdat we dat met elkaar hebben afgesproken: je geslachtsdelen zijn privé en houd je voor jezelf.
• Geef kleuters ook informatie over het lichaam. Leg uit dat jongens een piemel hebben en meiden een vulva (vagina), en vertek waar de baby’s vandaan komen. Houd het eenvoudig en wees eerlijk, en stem de informatie en je taal af op de leeftijd.
• Spreek spelregels af. Voorbeelden: Check altijd bij de ander of deze het ook wil. Als je geen zin hebt in doktertje spelen, hoef je het niet te doen. Als een ander iets niet wil, doe je dat ook niet. Steek niets in gaatjes, doe een ander geen pijn, enzovoort.
• Leer kinderen dat ze hun grenzen mogen aangeven en hoe ze grenzen van anderen kunnen herkennen en respecteren.
• Leer kinderen dat hun lichaam van hen is en dat niemand daar zomaar aan mag komen. Vertel hen dat als er iets vervelends gebeurt, ze dit altijd mogen vertellen aan iemand die ze vertrouwen.

6-9 jaar

In deze fase leren kinderen de sociale regels steeds beter. Schaamte doet dan ook zijn intrede; kinderen doen de wc-deur op slot of houden een handdoek om zich heen bij het omkleden. Soms zijn ze verliefd en een enkel kind heeft ‘verkering’. Dit gaat nog niet veel verder dan zeggen ‘dat je met elkaar gaat’. Het aantal vriendschappen neemt toe en de vriendschappen versterken. Kinderen van deze leeftijd kiezen steeds vaker voor vrienden van hetzelfde geslacht. Jongens vinden meiden vaak ‘stom’ en ‘kinderachtig’, meiden vinden dat jongens vaak ‘wild’ en ‘stoer’ doen.

In deze leeftijdsfase gaan kinderen steeds meer vragen stellen over seksualiteit. Dat doen ze ook om hun grenzen te verkennen: hoever kan je gaan met vragen over seksualiteit? Antwoorden zoeken ze ook via tv en sociale media. De meeste 7- en 8-jarigen weten dat je seks moet hebben om zwanger te raken, al weten ze vaak niet precies hoe iemand zwanger wordt. Vanaf 9 jaar weten kinderen vaak wel dat je ook om andere redenen seks kunt hebben. Kinderen in deze leeftijd spelen uit nieuwsgierigheid nog steeds weleens een seksueel (rollen)spel, meestal met een kind van hetzelfde geslacht. Ook gebruiken ze zo nu en dan seksueel getinte schuttingtaal zonder precies te weten wat ze zeggen.

Wat kun jij doen?

• Stel vragen over verliefdheid: vind je het leuk, spannend? Leg uit dat je verliefd kunt zijn op iemand van het andere geslacht, op iemand van het eigen geslacht of op beide geslachten (wat hetero-, homo- en biseksualiteit is).
• Praat met de kinderen over wat ze belangrijk vinden in vriendschap, wat ze ervan verwachten en wie belangrijk voor ze zijn.
• Reageer positief op vragen over seks en zwangerschap. Nodig kinderen uit mee te denken over het antwoord, door een wedervraag te stellen bijvoorbeeld, en geef een objectieve uitleg. Bijvoorbeeld: ‘Seks is iets dat grote mensen doen als ze elkaar heel lief vinden of verliefd zijn op elkaar of graag een baby willen’. Leg eventueel uit dat de piemel dan in de vagina van de vrouw gaat en dat er op die manier een zaadje van de man bij het eitje van de vrouw kan komen. Meestal is dat voor kinderen voldoende informatie.
• Houd bij persoonlijke vragen van de kinderen jouw eigen grenzen in de gaten. Je hoeft niet op alles te antwoorden. Zo leren kinderen dat er grenzen zijn en dat ook zij die mogen aangeven en dat deze ook gerespecteerd worden. Als je wel antwoordt, probeer de informatie dan in een breder perspectief te plaatsen. Bijvoorbeeld: ‘Het is niet zo belangrijk om te weten wanneer ik voor het eerst seks had. Het is veel belangrijker om te weten dat iedereen zelf bepaalt wanneer die hier aan toe is’.
• Spreek in het team af hoe je omgaat met schuttingtaal. Gebruik het bijvoorbeeld als aanleiding voor een groepsgesprek. Spreek kinderen aan op hun gedrag als zij zich negatief uitlaten over homoseksualiteit of andere kinderen uitschelden voor homo. Als een kind het woord 'homo' als scheldwoord gebruikt, is corrigeren altijd nodig om te zorgen voor een veilige sociale omgeving voor iedereen.
• Bereid kinderen voor op veranderingen in de puberteit, als je dat nodig lijkt. Je kunt het dan hebben over de eerste menstruatie en zaadlozing, bijvoorbeeld. Dat kan al vanaf ongeveer 9 jaar.
• Leer kinderen dat ze hun grenzen mogen aangeven en hoe ze grenzen van anderen kunnen herkennen en respecteren.
• Leer kinderen dat hun lichaam van hen is en dat niemand daar zomaar aan mag komen. Vertel hen ook dat volwassenen nooit iets seksueels bij kinderen mogen doen en dat het strafbaar is als ze dit wél doen.
• Vertel kinderen dat als er iets vervelends met hen gebeurt, ze dit altijd mogen vertellen aan iemand die ze vertrouwen.

10-12 jaar

Tussen het 10e en 12e jaar vinden door de puberteit behoorlijk wat lichamelijke veranderingen plaats. Meiden kunnen te maken krijgen met groeiende borsten, bredere heupen, schaamhaar en hun eerste ongesteldheid. Ook jongens kunnen schaamhaar krijgen, naast baardgroei, een lagere stem en de eerste zaadlozing.

Kinderen van deze leeftijd vergelijken zich veel met anderen en kunnen onzeker zijn over hun lichaam. Vanaf een jaar of 10 wordt seks interessant, maar niet alle kinderen zijn evenveel met seksualiteit bezig. Via internet kunnen kinderen contacten leggen en informatie krijgen. Ze kunnen dan ook in contact komen met pornografische beelden. Vrienden/leeftijdsgenoten zijn steeds belangrijker. Tegen hun 12e zijn de meeste kinderen wel eens verliefd geweest. Sommige kinderen hebben ‘verkering’, wat vaak bestaat uit bij elkaar staan in de pauze of rondhangen met vrienden. Kinderen die zich aangetrokken voelen tot de eigen sekse kunnen zich hier al bewust van zijn.

Wat kun jij doen?

• Vertel op tijd over veranderingen in de puberteit (in lichaam, gedrag en gevoel).
• Geef niet alleen technische informatie, maar bespreek ook gevoelens die mensen kunnen hebben bij verliefdheid, zoenen en vrijen. Praat ook over het verschil tussen vriendschap en liefde.
• Maak duidelijk dat ieder kind zelf bepaalt wat het wel of niet wil en hoever het wil gaan en dat er een verschil is tussen gewenste en ongewenste aanrakingen en seks.
• Leer kinderen hoe ze hun wensen en grenzen kunnen aangeven en hoe ze grenzen van anderen kunnen herkennen en respecteren.
• Leer kinderen dat hun lichaam van hen is en dat niemand daar zomaar aan mag komen. Vertel hen ook dat volwassenen nooit iets seksueels bij kinderen mogen doen en dat het strafbaar is als ze dit wél doen.
• Vertel kinderen dat als er iets vervelends met hen gebeurt, ze dit altijd mogen vertellen aan iemand die ze vertrouwen.
• Leg uit welke anticonceptiemiddelen er zijn en hoe zwangerschap en soa Seksueel overdraagbare aandoeningen (Seksueel overdraagbare aandoeningen)’s kunnen worden voorkomen.
• Schrik niet van de interesse in seks en de vele vragen, maar maak gebruik van de nieuwsgierigheid van kinderen. Vraag een meisje van tien waar je condooms kunt kopen? Vraag haar dan bijvoorbeeld of ze weet waar dat voor wordt gebruikt. Leg dit uit, geef betrouwbare informatie en vraag bijvoorbeeld ook naar de mening van het kind zelf over bijvoorbeeld anticonceptie.
• Zorg dat kinderen zelf betrouwbare informatie tot zich kunnen nemen. Leg boeken en brochures klaar waarin veel van bovenstaande tips staan. Boekenlijsten voor kinderen in verschillende leeftijdsfasen vind je op seksuelevorming.nl. Kinderen vanaf 10 kun je verwijzen naar pubergids.nl. Daar vinden ze informatie over de puberteit. Pubergids is als boekje gratis te downloaden via de webwinkel van Rutgers.