U bent hier

Werken aan groen

Waarom aandacht voor groen?

Icoon groen met boom

Groen doet goed. Dat blijkt uit tal van onderzoeken en observaties. Een kinderopvang die aandacht besteed aan natuurbeleving bevordert het welzijn en de gezondheid van kinderen. Daarnaast draagt het bij aan betrokken burgers die geven om natuur en die dat in hun verdere leven met zich meedragen. Aandacht voor groen in de kinderopvang draagt bij aan tal van ontwikkelingsgebieden zoals:

  • Meer beweging: klauteren in bomen, een vlinder achterna lopen.
  • Stimulering fantasie: bomen zijn reuzen, kabouters wonen in paddenstoelen, met natuur kun je de fantasie van kinderen prikkelen.
  • Spelontwikkeling: door de veelheid aan steeds veranderende materialen en vormen, krijgt het spel in een groene omgeving steeds nieuwe impulsen.
  • Sociale en emotionele ontwikkeling: veilig (leren) voelen in de natuur geeft zelfvertrouwen.

Onderzoek toont het belang van natuur voor kinderen aan. De natuur biedt een bijzonder krachtige (speel) omgeving doordat zij zorgt voor afwisseling, voor uitdagingen die per uur, dag en seizoen wisselen (Peters, 2014). Een natuurlijke buitenruimte waar los materiaal blijft liggen leidt tot gevarieerder fantasiespel (Grahn, 1997). Verder heeft natuur een rustgevende werking op kinderen (Louv, 2007). Natuur daagt uit tot bewegen en is daarmee een rem op overgewicht (Alterra, 2006). Maas (2008) constateert dat meisjes zich prettiger voelen op een groen schoolplein en dat jongens zich beter kunnen concentreren nadat zij op een groen plein hebben gespeeld.

Pedagogisch medewerkers met veel praktijkervaring merken dat kinderen minder ruzie maken in een groene omgeving en dat ze gevarieerder en geconcentreerder spelen. Met natuurbeleving onderscheidt een organisatie of locatie zich bovendien van andere aanbieders.   

De Lange Keizer en groen

Groen speelt al jaren een belangrijke rol bij kinderopvang De Lange Keizer in Delft. Een studiedag rond groen vormde de aftrap voor een jarenlang traject. De Lange Keizer heeft een groencoach aangesteld, die alle locaties op weg helpt rond natuurbeleving. De groencoach bezoekt regelmatig de locaties en organiseert natuuractiviteiten. Medewerkers van de locatie doen mee en leren zo al doende zelf ook deze activiteit uitvoeren. Ook adviseert de groencoach locaties over activiteiten en inrichting. De Lange Keizer gaf via een afgeschermd deel van de site haar medewerkers uitgebreide informatie over natuuractiviteiten.

Tips: werken aan groen

Begin met eenvoudige activiteiten. Pluk samen met de kinderen munt die u hebt laten groeien en maak daar thee van. Een kinderopvang die speciaal in het bos zit om daar groene kinderopvang te kunnen bieden, is het andere uiterste. 
 

Benut de eetbare natuur

Overal zijn eetbare planten te vinden. Begin met eenvoudige activiteiten. Pluk samen met de kinderen zelfgekweekte munt en maak daar thee van. Ga naar het park en zoek madeliefjes. De bloemetjes zijn eetbaar en doen het goed in salades, op brood en ingevroren in ijsblokjes. Het boek ‘Eten en drinken met Wilde planten’ van Laurette van Slobbe staat vol met praktische suggesties.
 

Ga aan de slag met een Slakkenhotel

In een Slakkenhotel bewonderen en verzorgen kinderen zelfgevonden slakken. Dat doen ze een aantal dagen. Nodig: een terrarium, aarde, bladeren/takjes, rauwe groente/appel en een plantenspuit. Het hotel inrichten en de gasten verzorgen doet u zo:

  • Vul het terrarium met aarde.  
  • Leg er bladeren en takjes op.
  • Plaats de slakken in het hotel.  
  • Voer ze met rauwe groente/appel.
  • Geef ze elke dag vers voedsel.
  • Bevochtig het hotel dagelijks met de plantenspuit.  
  • Verschoon het hotel na een paar dagen.
  • Zoek en bekijk de slakken op een naamzoekkaart Slakken.

Breng de slakken na maximaal een week terug naar hun vindplaats. 
 

Tuin

Een goede natuurlijke ontdektuin bestaat uit meerdere ruimtes waar kinderen verschillende dingen kunnen doen. Denk bijvoorbeeld aan een zandspeelplaats, water, een pluktuintje, verstopbosje, klauterheuvel of een rustige weide. Zorg voor een tuin met diverse van deze speeluitdagingen. Schakel een deskundige ontwerper in, er zijn er die zich hebben gespecialiseerd in natuurlijk spelen. Kijk op Springzaad.nl voor suggesties. Daar vindt u ook een handig plan van aanpak. Een aanrader is het boek 'Vrij Spel voor Natuur en Kinderen' van Marianne van Lier en Willy Leufgen.

Richtlijnen groen

Natuurbeleving is een belangrijk onderdeel van de praktijk van de kinderopvang. Ook het Pedagogisch kader kindercentra 0-4 jaar besteedt een hoofdstuk aan natuur en fysieke omgeving. Verder geldt er een minimum norm van drie vierkante meter buitenruimte per kind. Deze buitenruimte moet in de kinderdagopvang direct grenzen aan het kindercentrum. 
 

Specifieke richtlijnen voor groen zijn er niet. Wel kunt u te maken krijgen met het spanningsveld  rond veiligheid en uitdaging. Het is belangrijk de risico’s die met groen samenhangen in kaart te brengen, te benoemen en te bepalen en beschrijven hoe u met deze risico’s omgaat. Denk bijvoorbeeld aan het risico op tekenbeten en uit een boom vallen. Zie bij Werken aan fysieke veiligheid onder Richtlijnen hoe u invulling geeft aan fysieke veiligheid. Daarin kunt u risico’s rond natuurbeleving in de  kinderopvang uitdrukkelijk meenemen.

Aan de slag met groen (beleid, ontwikkelen, omgeving, signaleren)

Succesvoorwaarde voor natuurbeleving in de kinderopvang is dat u het verankert in de visie en missie van de organisatie. Formuleer met een doorsneepopulatie uit de organisatie uw visie op natuurbeleving en communiceer die naar alle betrokkenen, inclusief de ouders. Vraag zo nodig ondersteuning van experts in natuurbeleving. Vanuit de visie maakt u de vertaling naar de uitvoering in uw beleid.

Natuurbeleving kan een plek krijgen op verschillende beleidsterreinen:

  • Pedagogisch beleid (wat betekent het voor de ontwikkeling en het begeleiden van kinderen). Bijvoorbeeld: in onze organisatie geven we kinderen de ruimte om zelf de natuur te verkennen en ontdekken en volgen we de kinderen daarbij. Of: al onze medewerkers zijn zich bewust van hun voorbeeldrol. Dat betekent dat zij bijvoorbeeld hun angst voor kleine dieren niet tonen aan kinderen, zodat kinderen onafhankelijk hun eigen gevoel kunnen ontwikkelen.
  • Personeelsbeleid (wat betekent het voor de motivatie, kennis en vaardigheden van het personeel). Zo kan natuur worden opgenomen in functieomschrijvingen en takenpakketten. Ook kunt u eindejaarsdoelen koppelen aan groen. Sterker nog is een specifieke groene functie te realiseren, zoals de groencoach bij de Lange Keizer of de ‘natuurambassadeurs’ (bijvoorbeeld Korein, Eindhoven en Kober, Breda). De praktische invulling van personeelsbeleid in het scholingsplan kan bestaan uit dat alle medewerkers een basiscursus natuur hebben gevolgd en basiskennis van dieren en planten hebben. 
  • Communicatiebeleid (hoe weten we van elkaar wat we willen en doen). Bijvoorbeeld: in onze kwartaalnieuwsbrief naar ouders staat altijd een item over groen.
  • Huisvestingsbeleid (welke maatregelen zijn nodig voor natuurbeleid). Bijvoorbeeld: op al onze locaties streven wij naar een waterpomp.
  • Investeringsbeleid (wat betekent dat voor ons budget of voor acties naar vrijwilligers). Bijvoorbeeld: op onze meerjarenbegroting nemen we de post groen op.

Draagvlak bij het management is van belang: medewerkers hebben commitment van managers nodig. Die zorgen ervoor dat het thema regelmatig op de agenda komt. Pas dan kunnen pedagogisch medewerkers natuurbeleving goed vormgeven en de communicatie met ouders optimaliseren. 
 

Ontwikkelen

  • Speel in een natuurrijke omgeving in op de behoeftes van kinderen: ontdekken, grenzen verkennen, verzamelen, bouwen en fantasiespel. U volgt de interesses van kinderen en om het spel te verdiepen speelt u met uw vragen en handelingen daar op in. U geeft kinderen de ruimte en stelt open vragen.
  • Veel pedagogisch medewerkers vinden het lastig om invulling te geven aan het goed volgen en begeleiden van kinderen in het groen. Samen oefenen in de praktijk, filmopnames maken en die met elkaar bespreken werkte bij de Tweeling Kinderopvang in Nijmegen goed. Concrete vragen als: ‘Wat zei je en wat was het effect op het kind’, geven veel gespreksstof en eigen inzicht. Externe ervaringsdeskundigen kunnen het observeren van spelende kinderen in het groen en de interactie tussen de kinderen en medewerkers begeleiden. In Nijmegen zijn ze zo gestart, maar voeren de medewerkers nu zelf de regie over de observaties en gesprekken.
  • De buitenruimte zelf levert al veel ingrediënten voor natuuractiviteiten. Daarnaast kunt u gebruik maken van tientallen natuurbelevingsprogramma’s met activiteiten voor jonge kinderen. Via Groengelinkt.nl vindt u voorbeelden. Lokale organisaties en verenigingen willen soms een activiteit verzorgen. Bij menig NME-centrum kunt u materialen lenen.
  • Voorbeelden van programma’s en activiteiten: Natuur is een feest (excursies en feestjes voor peuters), Natuursprong (speel- en beweegprogramma) en Scharrelkids (tips, ideeën en inspiratie voor spelen in het groen). 

Omgeving

  • Een natuurrijke omgeving is een belangrijke basis om aan groen in de kinderopvang te werken. Voor kinderen betekent dat een open, verrassende en veelvormige tuin waarin ze allerlei aspecten van natuur kunnen horen en zien, ruiken, voelen en proeven.
  • Belangrijke randvoorwaarde is kleding die vies en nat mag worden (regenlaarsjes, kruipbroeken) en goed beschermd tegen kou (skipakjes voor de jongste kinderen).
  • Leg een moestuin aan of schaf een kweekbak aan. Zodat u kinderen kunt betrekken bij de herkomst van ons eten en daar gevoel voor krijgen. Denk ook aan eetbare natuur in de eigen tuin of de nabije omgeving.
  • Door buiten eten en buiten slapen te introduceren maakt u natuurbeleving meer vanzelfsprekend. Er ‘verliest’ minder tijd aan het naar buiten en naar binnen gaan en buiten slapen is bovendien voor sommige kinderen heel prettig.
  • Ook de inrichting van de binnenruimtes kan natuurbeleving ondersteunen. Materialen als handpoppen, prentenboeken, informatieve boeken over natuur horen daar bij. Zandvlinder Kinderopvang (Dordrecht) haalde veel natuurlijk materiaal naar binnen en daarnaast is ook het materiaalgebruik van de meubels natuurlijk (hout, riet). Ook het gebruik van rustige, natuurlijk ogende kleuren (groen, bruin, oranje, geel) ondersteunt de natuurbeleving.
  • In de buurt van de kinderopvang is meestal meer natuur te vinden dan u denkt: een parkje, een dierenweide, een buurtmoestuin, etc. Het vraagt wat organisatie om op pad te gaan, maar het betaalt zich terug in natuurervaringen bij de kinderen.
  • Laat u leiden door de mogelijkheden van de natuur. U kunt gespecialiseerde ontwerpers raadplegen om de mogelijkheden te bekijken. Zij kunnen voorbeelden laten zien van de (her)inrichting van de buitenruimte Verder zijn er speciaal opgeleide IVN-vrijwilligers die natuuractiviteiten verzorgen en daarbij gebruikmaken van de natuur in de buitenruimte of de omgeving van uw locatie. Dat zorgt voor belevingsvolle ervaringen voor kinderen én het is inspirerend voor pedagogisch medewerkers.
  • Betrek ouders bij natuurbeleving. Geef informatie tijdens intake gesprekken en ouderavonden. Maak regelmatig foto’s van kinderen die in de natuur bezig zijn en deel deze met de ouders. Nodig ouders ook uit zelf een groene activiteit te verzorgen  of vraag of zij hiertoe kansen zien hun netwerk.
  • Spreek medewerkers aan op hun mogelijk groene hobby’s, die zij (meer) kunnen delen met kinderen en collega’s.

Signaleren

Veiligheid staat soms op gespannen voet met het belang van natuurbeleving voor de ontwikkeling van het kind. U maakt voortdurend afwegingen tussen ontdekkend leren enerzijds en veiligheid anderzijds. Er is geen eenduidig antwoord voor dit dilemma, iedere situatie is anders. Bespreek samen met het team, vanuit de visie op natuurbeleving wanneer u ingrijpt of bijstuurt en wanneer niet. 

Zet het principe ‘aanvaardbaar risico’ centraal bij de omgang met het spanningsveld tussen veiligheid en uitdaging. Aanvaardbare risico’s zijn risico’s die passen bij de leeftijd en ontwikkeling van het kind.

Van Slakkenhotel tot natuurBSO – Ruim baan voor Groene kinderopvang

Het standaardwerk Van Slakkenhotel tot natuurBSO (2014) is geschreven voor kinderopvangorganisatie die (willen) vergroenen. Onder Groene kinderopvang verstaan de schrijvers, Marc Veekamp en Bowine Wijffels, alle kinderopvang die zich in haar activiteiten mede laat leiden door de mogelijkheden van de natuur.
Het boek beschrijft vier bouwstenen voor natuurbeleving in de praktijk: de houding van pedagogisch medewerkers, een natuurrijke omgeving, betrokkenheid van ouders en verankering in beleid. Ook geeft het boek voorbeelden, tips en suggesties. 

Trias Kinderopvang Sassenheim

Trias biedt kinderopvang op natuurlijke basis. Natuur en beweging vormen daarin de kernpunten. Kinderen gaan dagelijks naar buiten. De speelplekken hebben een natuurlijke inrichting: er zijn wilgentenen hutten, er liggen boomstammen, er groeien bloemen en vlinderstruiken en ze hebben moestuintjes. Binnen gebruikt Trias natuurlijke spelmaterialen in plaats van plastic speelgoed. De voeding is biologisch. Een speciaal aangestelde projectmanager natuur en bewegen zorgt ervoor dat de kinderen regelmatig iets nieuws beleven. Ze bedenkt activiteiten en zorgt dat de verschillende groepen er aan mee doen. Daarnaast legt en onderhoudt deze persoon contacten met partijen zoals basisscholen en groene organisaties. Lees meer op Triaskinderopvangbv.nl. 

Meer informatie

  • Groeneschoolpleinen.nl: Stappenplan om een groene buitenruimte te creëren. 
  • Modderdag.nl: spelen in de natuur waarbij je vies mag worden. 
  • Groencement.nl: netwerk dat zich richt op Groene kinderopvang. 
  • Winkel.ivn.nl: voor materialen, boeken en dvd’s over kinderen en natuur. 
  • Jonglereneten.nl: betrekt kinderen bij voedselproductie (waar komt mijn eten vandaan) en gezond eten (wat krijg ik op mijn bord), een initiatief van de ministeries van EZK en VWS.

Kijk voor mogelijkheden voor ondersteuning, advies, training en workshops en voor de jaarlijkse conferentie Kind & Natuur op Ivn.nl/kinderopvang

Ook gevonden

Afdrukken:

Via printer